Rok przestępny wydaje się oczywisty: co cztery lata dodajemy 29 lutego. Ale reguła ma wyjątki i za każdym z nich stoi historia sięgająca starożytnego Rzymu. W tym artykule wyjaśniamy, czym różnią się kalendarz juliański i gregoriański, dlaczego w październiku 1582 roku część Europy „straciła” dziesięć dni i czemu Rosja przeszła na nowy styl dopiero po rewolucji.
Problem: rok nie ma całkowitej liczby dób
Rok zwrotnikowy, czyli czas między kolejnymi wiosennymi równonocami, trwa około 365,2422 doby. Kalendarz o stałej długości 365 dni szybko rozjechałby się z porami roku: co cztery lata zabrakłoby prawie jednej doby. Dlatego co jakiś czas trzeba dodać dobę dodatkową. Ile i jak często to robić, to cała historia kalendarza. Więcej o różnicy między dobą a rokiem piszemy w artykule Ile trwa doba, rok tropikalny i rok przestępny.
Kalendarz juliański (od 45 r. p.n.e.)
Juliusz Cezar wprowadził kalendarz, w którym co cztery lata dodawano jeden dzień, więc średni rok trwał 365,25 doby. To bardzo dobre przybliżenie, ale o około 11 minut dłuższe od roku zwrotnikowego. Różnica gromadziła się powoli: jeden dzień nadwyżki co około 128 lat.
W VI wieku n.e. i później kalendarz juliański był podstawą rachuby czasu w Europie. Ale w XVI wieku okazało się, że data równonocy wiosennej, od której zależy ustalanie terminu Wielkanocy, przesunęła się z około 21 marca na około 11 marca. Kościół uznał to za problem, bo Wielkanoc z każdą dekadą oddalała się od zamierzonego momentu roku.
Reforma Grzegorza XIII (1582)
Papież Grzegorz XIII ogłosił w 1582 roku reformę. Składała się z dwóch zmian:
- Usunięto 10 dni z kalendarza. Po czwartku 4 października 1582 roku następował piątek 15 października 1582. Brak tych dni nie przerywał tygodnia: dni tygodnia szły dalej bez przerwy.
- Zmieniono regułę lat przestępnych. Rok jest przestępny, jeśli dzieli się przez 4, z wyjątkiem lat podzielnych przez 100, chyba że dzielą się także przez 400.
| Rok | Dzieli się przez 4? | Przez 100? | Przez 400? | Przestępny? |
|---|---|---|---|---|
| 2024 | tak | nie | nie | tak |
| 1900 | tak | tak | nie | nie |
| 2000 | tak | tak | tak | tak |
| 2100 | tak | tak | nie | nie |
| 2026 | nie | nie | nie | nie |
Dzięki wyjątkom średnia długość roku wynosi 365,2425 doby, a różnica względem roku zwrotnikowego to około 26 sekund rocznie. Błąd narasta do jednej doby po około 3 tysiącach lat, więc kalendarz gregoriański będzie dobrze służył bardzo długo.
Polska i kalendarz gregoriański
Rzeczpospolita, jako kraj katolicki, wprowadziła nowy kalendarz w 1582 roku, niedługo po Rzymie. Na niektórych ziemiach, zwłaszcza tam, gdzie decydowały władze innych państw, zmiana nastąpiła później. Wprowadzenie kalendarza bywało powodem sporów w miastach, w których mieszkali wyznawcy różnych Kościołów, bo wiązało się z terminami świąt i targów. Dla zwykłych mieszkańców oznaczało „dziesięć dni krócej” w październiku, a dla urzędów przeliczanie terminów zobowiązań.
Kiedy poszczególne kraje przeszły na nowy styl
| Kraj / obszar | Przejście na kalendarz gregoriański |
|---|---|
| Włochy, Hiszpania, Portugalia | 1582 |
| Polska (Korona) | 1582 (na części ziem później) |
| Francja | 1582 (grudzień) |
| Kraje niemieckie (protestanckie) | 1700 |
| Wielka Brytania i kolonie | 1752 (11 dni różnicy) |
| Rosja | 1918 (po rewolucji, 13 dni różnicy) |
| Grecja | 1923 |
Z tego wynika ciekawostka: ta sama data zdarzenia bywa podawana w dwóch stylach, starym (juliańskim) i nowym (gregoriańskim). Rewolucja październikowa w Rosji wydarzyła się w listopadzie według kalendarza gregoriańskiego, choć nazywa się ją „październikową”. Niektóre Kościoły prawosławne, między innymi rosyjski i serbski, do dziś używają kalendarza juliańskiego w liturgii, dlatego obchodzą Boże Narodzenie 7 stycznia według kalendarza gregoriańskiego.
Dlaczego to ważne w informatyce
Oprogramowanie zwykle używa tzw. proleptycznego kalendarza gregoriańskiego, który stosuje reguły gregoriańskie także dla dat sprzed 1582 roku. Ułatwia to obliczenia, ale oznacza, że dla historycznych dat wynik może różnić się od dat zapisanych w dawnych dokumentach. Standard zapisu dat opisujemy w artykule ISO 8601, a liczenie czasu przez komputery w tekście Czas Unix i rok 2038.
Rok przestępny a sekundy przestępne
Nie myl roku przestępnego z sekundą przestępną. Pierwszy dotyczy kalendarza i dodaje dobę, drugi dotyczy skali czasu UTC i dodaje jedną sekundę, aby wyrównać zegary atomowe z obrotem Ziemi. Historię sekund przestępnych i planów ich zniesienia opisaliśmy w tekście Sekunda przestępna odchodzi do historii.
Szybkie sprawdzenie, czy rok jest przestępny
- Jeśli rok nie dzieli się przez 4, nie jest przestępny.
- Jeśli dzieli się przez 4, ale nie przez 100, jest przestępny.
- Jeśli dzieli się przez 100, jest przestępny tylko wtedy, gdy dzieli się też przez 400.
Najbliższe lata przestępne to 2028 i 2032; następny rok „stuletni”, który nie będzie przestępny, to 2100. Serwis ma charakter informacyjny i nieoficjalny. Aktualną datę i godzinę sprawdzisz na stronie głównej.
Najczęstsze pytania
Czy rok 2100 będzie przestępny?
Nie. Dzieli się przez 100, ale nie dzieli się przez 400, więc według reguły gregoriańskiej 29 lutego 2100 roku nie będzie. Podobnie nie był przestępny rok 1900, co do dziś bywa błędnie obsługiwane w niektórych arkuszach kalkulacyjnych.
Dlaczego dodaje się dzień akurat w lutym?
W kalendarzu rzymskim rok kończył się pierwotnie w lutym, więc dodatkową dobę dopisywano na końcu roku. Zwyczaj przetrwał, choć rok zaczyna się dziś w styczniu.
Czy urodzeni 29 lutego obchodzą urodziny co cztery lata?
Formalnie tak, ale w latach nieprzestępnych świętują zwykle 28 lutego lub 1 marca, zależnie od zwyczaju i przepisów, które w różnych krajach rozstrzygają, kiedy „przypada” taka rocznica.
Ile dni ma miesiąc w kalendarzu?
Nazwy i długości miesięcy odziedziczyliśmy po Rzymianach. Lipiec i sierpień nazwano na cześć Juliusza Cezara i Augusta; długości miesięcy wynikają z kompromisów kalendarza, a nie z żadnego astronomicznego uzasadnienia.