W szkole uczymy się, że Ziemię dzielą 24 strefy czasowe, po jednej na każdą godzinę doby. To dobra pierwsza intuicja, ale rzeczywistość jest znacznie bardziej skomplikowana. Istnieją strefy przesunięte o pół godziny, a nawet o 45 minut, są kraje, które celowo rozciągają jedną strefę na tysiące kilometrów, i takie, które zmieniały swój czas wbrew geografii. Ten tekst wyjaśnia, jak to działa i dlaczego Indie mają UTC+5:30.
Teoria: 24 strefy po 15 stopni
Ziemia obraca się o 360 stopni w ciągu doby, czyli o 15 stopni na godzinę. Dlatego zaproponowano podział globu na 24 pasy szerokości 15 stopni, w których zegary pokazują tę samą godzinę. Punktem odniesienia stał się południk zerowy przechodzący przez obserwatorium w Greenwich, uznany za międzynarodowy na konferencji w Waszyngtonie w 1884 roku. Strefa wokół południka zerowego to czas uniwersalny, a kolejne strefy na wschód i zachód różnią się od niego o pełne godziny. Różnicę między tymi skalami czasu opisujemy w artykule UTC vs GMT – czym się różnią?
Praktyka: znacznie więcej przesunięć
W rzeczywistości granice stref wyznaczają państwa, a nie południki. Rządy wybierają czas, który jest wygodny dla gospodarki i komunikacji, często równo wzdłuż granic administracyjnych. Dlatego w praktyce w użyciu jest ponad 30 różnych przesunięć względem UTC, od UTC−12 (na przykład Wyspa Bakera, niezamieszkana) do UTC+14 (wyspy Line w Kiribati). Rozpiętość między skrajnymi strefami to aż 26 godzin, więcej niż doba. Dzieje się tak, ponieważ strefy dzielące linię zmiany daty mogą być oddalone od siebie nie o 24, lecz o 26 godzin.
Co więcej, strefy dzieli się na trzy rodzaje:
- pełnogodzinne – większość świata, na przykład UTC+1 w Polsce zimą,
- półgodzinne – Indie (UTC+5:30), Iran (UTC+3:30), Afganistan (UTC+4:30), część Australii (UTC+9:30) i Nowa Fundlandia w Kanadzie (UTC−3:30),
- kwadransowe – Nepal (UTC+5:45) oraz Wyspy Chatham należące do Nowej Zelandii (UTC+12:45).
Dlaczego Indie mają UTC+5:30?
Indie rozciągają się na około 30 stopni długości geograficznej, czyli teoretycznie na dwie strefy czasowe. Zamiast tego kraj stosuje jeden czas, indyjski czas standardowy (IST). Ma on przesunięcie UTC+5:30 i nie jest przestawiany sezonowo. Skąd ta półgodzinna wartość?
Za podstawę wybrano południk 82,5° długości wschodniej, który przechodzi przez środkową część kraju. 82,5 podzielone przez 15 daje 5,5, czyli dokładnie pięć i pół godziny względem Greenwich. Taki kompromis pozwala, by w całym kraju różnice między czasem słonecznym a zegarowym nie były nadmierne. Zanim wprowadzono ujednolicony czas, w okresie kolonialnym równolegle istniały czasy lokalne, między innymi bombajski i kalkutański. W 1906 roku wprowadzono jeden czas dla wszystkich kolei i urzędów, a po niepodległości w 1947 roku został on podtrzymany. Do dziś działa jeden zegar od Gudżaratu na zachodzie po Asam na wschodzie.
Skutki tej decyzji widać na mapie: słońce w Asamie na wschodzie wschodzi o około półtorej godziny wcześniej niż w Gudżaracie. W rejonie Asamu pojawiały się postulaty wprowadzenia drugiej strefy, a w plantacjach herbaty od dawna funkcjonuje nieformalny „czas herbaciany” przesunięty o godzinę względem urzędowego. To przykład, że nawet jeden kraj bywa podzielony zegarowo.
Skąd pół godziny gdzie indziej?
Przesunięcia pół- i kwadransowe mają różne powody. Iran wybrał czas oparty na południku przechodzącym przez Teheran, który daje 3:30 względem UTC. Czas Nepalu (UTC+5:45) wywodzi się z południka przechodzącego w pobliżu góry Gaurishankar, a przesunięcie zaokrąglono do pełnych 15 minut; często mówi się też, że wybór wartości innej niż w Indiach miał podkreślać odrębność kraju. Wyspy Chatham leżą 800 km na wschód od Nowej Zelandii i mają własny czas o 45 minut do przodu względem głównych wysp. W Australii strefa UTC+9:30 obowiązuje w Adelaide i Darwinie, o czym piszemy w tekście różnica czasu Polska–Australia.
Kraje z jedną strefą i kraje z wieloma
Liczba stref w państwie wynika z historii i polityki, a nie wyłącznie z szerokości. Przykłady:
- Chiny – kraj tej wielkości mógłby mieć pięć stref, ale od 1949 roku obowiązuje jeden czas pekiński (UTC+8). Pisaliśmy o tym w tekście różnica czasu między Polską a Chinami.
- Rosja – ma 11 stref czasowych, od Kaliningradu po Kamczatkę.
- USA – kilka stref na kontynencie, plus Alaska, Hawaje i terytoria zamorskie. Szczegóły w artykule różnica czasu Polska–USA.
- Francja – dzięki terytoriom zamorskim ma w sumie najwięcej stref spośród wszystkich państw, mimo że w Europie ma jedną.
- Hiszpania – leży na południku Londynu, ale używa czasu środkowoeuropejskiego, co przesuwa codzienne życie o godzinę względem słońca.
Strefy ulegają zmianom
Lista stref nie jest stała. Pod koniec 2011 roku Samoa przeniosło się z UTC−11 na UTC+13, aby być bliżej partnerów handlowych w Australii i Nowej Zelandii, przy okazji pomijając jeden dzień w kalendarzu (30 grudnia 2011). Wenezuela w 2007 roku przesunęła zegary o pół godziny (UTC−4:30), a w 2016 roku wróciła do UTC−4, a Korea Północna na krótko wprowadziła własny „czas Pjongjangu”. Rosja kilkakrotnie zmieniała swoje strefy i stałą zmianę czasu. Z tego powodu systemy informatyczne polegają na bazie danych IANA Time Zone Database, aktualizowanej wiele razy w roku. Prezentowane na naszym serwisie godziny w miastach opierają się na takiej bazie, dlatego możesz je sprawdzić na stronie miasta.
Jak to wygląda w Europie?
Europa dzieli się na trzy główne strefy: zachodnioeuropejską (WET, UTC+0), środkową (CET, UTC+1) i wschodnią (EET, UTC+2), a Rosja europejska i Białoruś korzystają z UTC+3 oraz Moskwy. Polska leży w strefie środkowoeuropejskiej, tak jak Niemcy, Francja, Włochy czy Hiszpania. Szczegółowy przegląd znajdziesz na stronie strefy czasowe Europy, a ogólną mapę świata w sekcji strefy czasowe.
Wnioski
Strefy czasowe są ustalane politycznie, tak jak granice. Geografia daje punkt wyjścia, ale ostateczny kształt zależy od decyzji państw. To dlatego w jednej godzinie od siebie mogą leżeć kraje o różnicy 30 lub 45 minut, a ogromne państwa utrzymują jeden zegar. Praktyczny wniosek dla użytkownika: przy planowaniu spotkań z innym krajem nie zakładaj pełnych godzin, tylko sprawdź przesunięcie w przeliczniku różnicy czasu.