UTC i GMT są często używane zamiennie: w ogłoszeniach, w ustawieniach urządzeń i w rozkładach transmisji. W codziennych zastosowaniach ich wskazania są praktycznie identyczne, ale to dwa różne pojęcia o odmiennej definicji i innej historii. Wyjaśniamy, czym są, gdzie się od siebie różnią i której nazwy używać.
GMT: czas oparty na obrocie Ziemi
GMT (Greenwich Mean Time, średni czas Greenwich) to czas słoneczny na południku zerowym przechodzącym przez Królewskie Obserwatorium w Greenwich pod Londynem. „Średni” oznacza, że nie jest to dokładne położenie Słońca na niebie, bo prawdziwe południe słoneczne przesuwa się w ciągu roku nawet o kilkanaście minut względem zegara. W GMT stosuje się uśrednioną „średnią” dobę słoneczną o długości 24 godzin. Czas ten wprowadzono w Wielkiej Brytanii w XIX wieku, głównie dla potrzeb kolei i żeglugi: zastąpił on lokalne czasy poszczególnych miast i ułatwił tworzenie rozkładów jazdy. W 1884 roku na międzynarodowej konferencji w Waszyngtonie południk z Greenwich uznano za południk zerowy dla całego świata, a GMT stał się podstawą światowego systemu czasu.
Ponieważ GMT opiera się na obrocie Ziemi, który nie jest idealnie równy, jest „elastyczny”: sekunda GMT nie ma stałej długości w skali dziesięcioleci. W XX wieku, gdy pojawiły się zegary atomowe, stało się jasne, że potrzebna jest skala dokładniejsza.
UTC: czas oparty na zegarach atomowych
UTC (Coordinated Universal Time, czas uniwersalny koordynowany) wprowadzono w 1972 roku. Jego sekundy odmierzają zegary atomowe, więc są równe i stałe. Aby UTC nie oddalał się zbytnio od czasu wynikającego z obrotu Ziemi, do skali dodawano w razie potrzeby sekundę przestępną, tak by różnica nie przekraczała 0,9 sekundy. Oznacza to, że UTC jest czasem atomowym z dołączoną korektą astronomiczną. Mechanizm ten opisujemy w tekście sekunda przestępna odchodzi do historii. Skrót UTC jest kompromisem językowym: po angielsku miałby być CUT, po francusku TUC, więc przyjęto UTC jako formę neutralną.
Główne różnice
| Cecha | GMT | UTC |
|---|---|---|
| Podstawa | obrót Ziemi (czas słoneczny na południku Greenwich) | zegary atomowe, z korektą sekundami przestępnymi |
| Rodzaj | astronomiczna skala czasu (dziś w znaczeniu cywilnym) | standard naukowy i techniczny |
| Stałość sekundy | zależna od obrotu Ziemi | stała, określona zegarem cezowym |
| Zastosowania | czas cywilny w Wielkiej Brytanii zimą, w niektórych krajach, tradycja marynarska i lotnicza | informatyka, lotnictwo, nauka, internet, telekomunikacja |
| Zmiana czasu | sam czas nie ulega zmianie; Wielka Brytania latem przechodzi na BST | nigdy się nie zmienia |
W praktyce różnica między GMT a UTC wynosi poniżej sekundy, więc do planowania spotkań i rozkładów oba pojęcia są tożsame. Dla astronomów i geodetów wartość różnicy ma jednak znaczenie, a dziś zamiast starej nazwy GMT stosuje się UT1 (czas uniwersalny zależny od obrotu Ziemi), który wyznaczany jest z obserwacji.
Dlaczego nadal używamy nazwy GMT?
Z kilku powodów:
- Tradycja. GMT jest nazwą znaną od ponad stu lat i wciąż funkcjonuje w mowie potocznej, w aplikacjach i w ustawieniach urządzeń.
- Zastosowanie cywilne w Wielkiej Brytanii. Zimą Wielka Brytania używa czasu GMT (równego UTC+0), a latem czasu letniego BST (British Summer Time, UTC+1). Wiele osób mówi więc „czas londyński” i myśli GMT.
- Inne kraje. Islandia używa GMT przez cały rok i nie stosuje zmiany czasu. Podobnie niektóre kraje Afryki Zachodniej mają czas równy UTC.
- Ogólne przyzwyczajenia. W informatyce, lotnictwie i nauce stosuje się UTC (w lotnictwie często nazywany „Zulu”), ale w mediach nadal pada „GMT”.
Jak je rozróżniać w praktyce?
Jeśli w dokumentacji technicznej, w serwerach lub w harmonogramach pojawia się „UTC”, to jest to czas bez zmian sezonowych. Jeśli pojawia się „GMT”, przeważnie oznacza on to samo, ale w kontekście brytyjskim trzeba uważać, czy chodzi o zimę (GMT) czy lato (BST). Na przykład zapowiedź „mecz o 18:00 GMT” w lipcu byłaby myląca, bo w Londynie lokalna godzina jest wtedy o godzinę późniejsza niż GMT.
Przeliczanie na czas polski
Zimą w Polsce obowiązuje czas CET (UTC+1), latem CEST (UTC+2). Aby przeliczyć godzinę UTC lub GMT na polską, dodaj jedną godzinę zimą lub dwie latem. Przykłady i pełną tabelę podajemy w artykule UTC na polski czas. Aktualny czas UTC i polski czas obok siebie zobaczysz na stronie czas UTC, a o czasie polskim piszemy w sekcji czas CET.
Skąd wzięło się Greenwich?
Królewskie Obserwatorium w Greenwich założono w 1675 roku z polecenia Karola II, aby ułatwić żegludze wyznaczanie długości geograficznej, jednego z największych problemów epoki. Brytyjskie mapy morskie wykorzystywały południk Greenwich, więc w XIX wieku większość statków świata korzystała z map opartych na tym południku. Gdy w 1884 roku zebrała się konferencja w Waszyngtonie z udziałem delegatów z kilkudziesięciu państw, wybór Greenwich był w dużej mierze uznaniem istniejącej praktyki. Francja, która chciała własnego południka, wstrzymała się od głosu. Dziś linia południka zerowego przecina obserwatorium w Greenwich, ale system satelitarny GPS i dzisiejsze mapy używają nieco przesuniętego południka referencyjnego (około 100 metrów od historycznego), opartego na pomiarach satelitarnych.
Wnioski
W skrócie: UTC to nowoczesny standard czasu oparty na zegarach atomowych, a GMT to historyczna nazwa czasu słonecznego w Greenwich i potoczne określenie czasu zimowego w Wielkiej Brytanii. Do zastosowań technicznych używaj UTC. Przy ustalaniu spotkań, szczególnie z osobami z Wielkiej Brytanii, podawaj zawsze strefę wraz z nazwą miasta. Różnice między miastami policzysz w przeliczniku różnicy czasu. Sposób powstawania skali atomowej wyjaśniamy w artykule czym jest czas atomowy, a nasz serwis, informacyjny i nieoficjalny, pokazuje czas zgodny z UTC na stronie głównej.