Na mapach stref czasowych linia zmiany daty wygląda jak postrzępiony szew biegnący przez Pacyfik. Zamiast prostej linii wzdłuż południka 180° widać wcięcia, zygzaki i jedno duże wybrzuszenie. Nie jest to błąd kartografów. Linia zmiany daty to granica, po której przekroczeniu zmienia się data w kalendarzu, a jej przebieg wyznaczają decyzje państw, nie geometria.
Po co nam linia zmiany daty?
Gdy lecisz lub płyniesz na wschód, zegary przesuwasz o godzinę do tyłu w każdej kolejnej strefie. Po opłynięciu całego globu cofnąłbyś się o 24 godziny, czyli o całą dobę. Podróżujący na zachód robi odwrotnie i „zyskuje” dobę. Aby kalendarz pozostawał spójny, gdzieś musi nastąpić skok daty. Taką granicą jest linia zmiany daty (ang. International Date Line, IDL).
Idea ta stała się oczywista po wyprawie Magellana: jego załoga, wracając w 1522 roku z opłynięcia świata, zorientowała się, że w ich dzienniku brakuje jednego dnia względem kalendarza w Europie. Doba „zniknęła” podczas podróży na zachód, a ludzie nie mieli żadnego sposobu, żeby ją wyłapać, dopóki nie wrócili do domu.
Dlaczego akurat południk 180°?
Linia biegnie z grubsza wzdłuż południka 180°, czyli naprzeciwko południka zerowego z Greenwich. Wybór nie był przypadkowy: ten południk przechodzi niemal wyłącznie przez wodę Pacyfiku, więc linia rzadko przecina lądy i społeczności. Konferencja w Waszyngtonie w 1884 roku, na której uznano Greenwich za południk początkowy, zalecała, aby doba zaczynała się w momencie „północy w Greenwich” w skali światowej, a linię zmiany daty umieszczono na przeciwnym południku. Sama linia nie jest jednak ustanowiona żadną globalną umową prawną. Każde państwo samodzielnie decyduje, jaki czas urzędowy i jaką datę stosuje, a linia na mapach tylko odzwierciedla te wybory.
Skąd zygzaki?
Linia zmiany daty odchyla się od południka 180° tam, gdzie umożliwia to uniknięcie podziału państwa lub archipelagu między dwie daty. Przykłady:
- Cieśnina Beringa. Linia skręca na wschód, aby cała Czukocza (Rosja) miała ten sam dzień. Wyspa Wielka Diomeda (rosyjska) i Mała Diomeda (amerykańska) dzielą zaledwie około 4 kilometry wody, a między nimi przebiega linia. Na jednej wyspie jest zatem inna data niż na sąsiedniej, a różnica czasu między nimi wynosi około 21 godzin.
- Aleuty. Archipelag Aleutów należący do Alaski rozciąga się po obu stronach południka 180°, więc linię zaginono tak, aby wyspy miały datę Alaski.
- Fidżi, Tonga, Tuvalu i Nowa Zelandia (wraz z Wyspami Chatham). Linia wygina się na wschód od południka 180°, aby te państwa i terytoria miały tę samą datę co Australia i Azja.
- Kiribati. To kraj rozciągnięty na około 4 tysiące kilometrów w poprzek linii. Do 1994 roku różne części kraju miały różne daty, co utrudniało administrację. W 1995 roku rząd przesunął linię tak, aby całe terytorium znalazło się po tej samej stronie, a wyspy Line otrzymały strefę UTC+14. Dzięki temu Kiritimati (Wyspa Bożego Narodzenia) jest jednym z pierwszych miejsc na ziemi, gdzie wita się Nowy Rok.
Samoa i dzień, który zniknął
Linia zmiany daty bywa przesuwana także dla korzyści gospodarczych. W 2011 roku Samoa, które leżało na wschód od linii (UTC−11), przeniosło się na jej zachodnią stronę (UTC+13). Powód był praktyczny: najważniejszymi partnerami handlowymi kraju stały się Australia i Nowa Zelandia, a dotychczasowy układ oznaczał, że gdy w Samoa był poniedziałek, w Sydney był już wtorek, co skracało wspólny tydzień roboczy do czterech dni. W efekcie 30 grudnia 2011 roku w tym kraju w ogóle nie nastąpił: po 29 grudnia (czwartek) od razu nastał 31 grudnia (sobota). Samoa z jednego z ostatnich miejsc na Ziemi, gdzie zaczynał się dzień, stało się jednym z pierwszych.
Podobny przypadek miał miejsce w 1844 roku, gdy Filipiny skorygowały kalendarz: po dwóch i pół wieku funkcjonowania pod hiszpańską administracją „od strony Ameryki” przeniosły się na azjatycką stronę linii, pomijając jeden dzień (31 grudnia 1844). Zmiana ta wynikała z handlu z Azją, a nie z Ameryką Łacińską.
Strefy UTC−12 i UTC+14
Dzięki zygzakowi powstała sytuacja, w której skrajne strefy czasowe różnią się o 26 godzin, a nie 24. Najbardziej wysunięta na wschód strefa to UTC+14 (wyspy Line), a najdalej na zachód leży UTC−12 (niezamieszkana Wyspa Bakera i Howlanda). Gdy na Kiritimati jest 12:00 w poniedziałek, na Wyspie Bakera wciąż jest niedziela 10:00. Dlatego przez około dwie godziny każdej doby na Ziemi obowiązują jednocześnie trzy różne daty kalendarzowe.
Warto zauważyć, że w dużej mierze to, jaka data obowiązuje w danym miejscu, wynika z zegara cywilnego, a nie z fizyki. Przyroda nie ma pojęcia „dnia kalendarzowego”; słońce wschodzi i zachodzi niezależnie od tego, w której strefie leży kraj.
Jak to wpływa na podróże?
Przelot przez Pacyfik z zachodu na wschód (na przykład z Sydney do Los Angeles) bywa czasem „przylotem przed wylotem”: wylatujesz we wtorek o 10:00 i lądujesz we wtorek o 6:00 rano, mimo że lot trwa kilkanaście godzin. Wynika to z przekroczenia linii zmiany daty. W drugą stronę tracisz dzień: wylatujesz z Los Angeles w poniedziałek wieczorem i lądujesz w Sydney w środę rano, choć lot trwał kilkanaście godzin. W biletach i rezerwacjach hotelowych trzeba zwrócić uwagę na datę lokalną. Dla linii lotniczych jest to codzienność, ale dla pasażerów przyczyna niejednego pomylonego terminu.
Jeśli chcesz sprawdzić różnice godzin między miastami po obu stronach linii, na przykład Sydney i Honolulu, skorzystaj z naszego przelicznika różnicy czasu. Różnicę z Australią opisujemy w artykule różnica czasu Polska–Australia, a przegląd stref świata w tekście ile jest stref czasowych.
Czy linia zmiany daty jest „prawdziwa”?
To konwencja, którą można dowolnie zmieniać, o ile zgodzą się na to zainteresowane państwa. Nie jest to granica fizyczna ani prawna w sensie międzynarodowym. Mapy stref czasowych przedstawiają jej przebieg zgodnie z aktualnymi decyzjami państw, a organizacje takie jak IANA utrzymują bazę stref, która obejmuje także takie zmiany. Z tego powodu mapy sprzed lat pokazują inny kształt linii niż współczesne. Aktualny przegląd stref na różnych kontynentach znajdziesz na stronie strefy czasowe oraz w opisie regionu Australii i Oceanii. Serwis czasatomowy.pl ma charakter informacyjny i nieoficjalny.